Σχεδόν 300 λίτρα νερού ανά τετραγωνικό μέτρο ήταν η ποσότητα βροχής που καταγράφηκε στη Στενή Ευβοίας μέσα στο διήμερο 13 και 14 Οκτωβρίου, κατά τη διάρκεια της πρόσφατης κακοκαιρίας που επηρέασε μεγάλο μέρος της χώρας.
Στη βόρεια Εύβοια, η υπερχείλιση του ποταμού Κηρέα προκάλεσε σοβαρές ζημιές στο οδικό δίκτυο, με περίπου 100 μέτρα οδοστρώματος να καταστρέφονται. Σύμφωνα με την Περιφέρεια Στερεάς Ελλάδας, για την αντιμετώπιση των προβλημάτων κινητοποιήθηκαν περισσότερα από 60 μηχανήματα, ενώ κατασκευάστηκαν τρεις προσωρινές παρακάμψεις.
Αυτό το περιστατικό έρχεται να προστεθεί σε μια σειρά καταστροφικών πλημμυρών που έχουν πλήξει την Ελλάδα τα τελευταία χρόνια. Από τη Μάνδρα το 2017 και την Εύβοια το 2020 μέχρι τη Θεσσαλία το 2023, τα ακραία καιρικά φαινόμενα έχουν αφήσει πίσω τους ανθρώπινες απώλειες, καταστροφές υποδομών και σημαντικές οικονομικές επιπτώσεις.
Ποιες είναι, όμως, οι περιοχές που βρίσκονται περισσότερο εκτεθειμένες στον πλημμυρικό κίνδυνο ενόψει του χειμώνα;
Ο χάρτης των περιοχών υψηλού κινδύνου
Μια πρώτη απάντηση προκύπτει από τους αναθεωρημένους Χάρτες Επικινδυνόνητας και Κινδύνων Πλημμύρας του Υπουργείου Περιβάλλοντος και Ενέργειας, οι οποίοι καταγράφουν τις περιοχές όπου μια πλημμύρα θα μπορούσε να επιφέρει καταστροφικές συνέπειες.
Στο πλαίσιο της ευρωπαϊκής νομοθεσίας, η Ελλάδα έχει προσδιορίσει συγκεκριμένες Ζώνες Υψηλού Κινδύνου Πλημμύρας. Πρόκειται για περιοχές όπου, με βάση τα διαθέσιμα δεδομένα, έχουν εντοπιστεί σημαντικοί κίνδυνοι για τον πληθυσμό, τις υποδομές, το περιβάλλον και την οικονομική δραστηριότητα.
Οι αναθεωρημένοι χάρτες εξετάζουν διαφορετικά σενάρια πλημμύρας και αποτυπώνουν την πιθανή έκταση που θα μπορούσε να καλυφθεί από νερό, το βάθος του και την ταχύτητα της ροής.
Στην Ανατολική Στερεά Ελλάδα εντοπίζονται 23 τέτοιες ζώνες, στην Αττική 15, στα Νησιά του Αιγαίου 11, στην Κρήτη 10 και στη Θεσσαλία 9.
Μια εκτεταμένη πεδινή ζώνη, όπως εκείνη του Πηνειού, μπορεί να περιλαμβάνει περισσότερους οικισμούς, καλλιέργειες και υποδομές από αρκετές μικρότερες ζώνες μαζί. Καθοριστική σημασία έχει, επομένως, όχι μόνο πού μπορεί να σημειωθεί μια πλημμύρα, αλλά και τι βρίσκεται μέσα στην περιοχή που κινδυνεύει.
Ο κίνδυνος για την αγροτική παραγωγή της Θεσσαλίας
Η πεδιάδα της Θεσσαλίας αποτελεί μία από τις χαρακτηριστικότερες περιπτώσεις περιοχών όπου υπάρχει σημαντική πλημμυρική επικινδυνότητα σε περιοχές με μεγάλη συγκέντρωση οικονομικών δραστηριοτήτων. Στους επίσημους χάρτες περιλαμβάνονται ο Πηνειός και οι παραπόταμοί του, η περιοχή της λίμνης Κάρλας, ο Ενιπέας, ο Τιταρήσιος, αλλά και η λεκάνη απορροής του χειμάρρου Ξηριά στον Βόλο.
Η κακοκαιρία Daniel, τον Σεπτέμβριο του 2023, έκανε ξεκάθαρο με δραματικό τρόπο τις διαστάσεις που μπορούν να έχουν οι επιπτώσεις μιας μεγάλης πλημμύρας. Το νερό που συγκεντρώνεται από διαφορετικούς παραποτάμους μπορεί να προκαλέσει πλημμυρικά φαινόμενα σε περιοχές αρκετά μακριά από εκείνες όπου καταγράφονται οι ισχυρότερες βροχοπτώσεις.
Το μέγεθος της καταστροφής αποτυπώθηκε και από το διάστημα. Σε επιστημονική μελέτη, ερευνητές χρησιμοποίησαν δορυφορικά δεδομένα για να χαρτογραφήσουν τις πλημμυρισμένες εκτάσεις. Η συνολική έκταση που υπολόγισαν έφτασε περίπου τα 1.150 τετραγωνικά χιλιόμετρα, κυρίως στη Θεσσαλία.
Ιδιαίτερα μεγάλες ήταν οι επιπτώσεις στον πρωτογενή τομέα. Περίπου 282 τετραγωνικά χιλιόμετρα βαμβακοκαλλιεργειών βρέθηκαν μέσα στην εκτιμώμενη πλημμυρισμένη έκταση, ποσοστό που αντιστοιχεί περίπου στο 30% των εκτάσεων βαμβακιού της θεσσαλικής πεδιάδας. Σημαντικές εκτάσεις καλλιεργειών σιταριού, αραβοσίτου και κτηνοτροφικών φυτών επηρεάστηκαν επίσης.
Οι ερευνητές εκτίμησαν ακόμη ότι στις πλημμυρισμένες περιοχές εκτέθηκαν στο φαινόμενο περισσότερα από 21.000 αιγοπρόβατα και 14.000 πτηνά εκτροφής, χωρίς αυτό να σημαίνει ότι όλα χάθηκαν. Η οικονομική διάσταση της καταστροφής είναι εξίσου σημαντική. Σύμφωνα με ανάλυση της Εθνικής Τράπεζας, η Θεσσαλία αντιπροσώπευε περίπου το 5% του ελληνικού ΑΕΠ και το 14% της καλλιεργήσιμης γης της χώρας, γεγονός που αναδεικνύει τις ευρύτερες επιπτώσεις μιας μεγάλης πλημμύρας στην παραγωγή και στην εφοδιαστική αλυσίδα.
Στην Αττική 112 πλημμυρικά επεισόδια μέσα σε 21 χρόνια
Στην Αττική, ποτάμια και ρέματα διασχίζουν πυκνοκατοικημένες περιοχές, ενώ οι μεγάλες επιφάνειες ασφάλτου και τσιμέντου περιορίζουν τη δυνατότητα απορρόφησης του νερού από το έδαφος. Στους επίσημους χάρτες περιλαμβάνονται 15 ζώνες υψηλού κινδύνου. Ανάμεσά τους βρίσκονται η λεκάνη απορροής του Κηφισού, τα ρέματα των Μεγάρων και της Νέας Περάμου, περιοχές του Ασπροπύργου και της Ελευσίνας, τα Μεσόγεια, ο Μαραθώνας και η Νέα Μάκρη.
Το πρόβλημα, ωστόσο, δεν περιορίζεται σε αυτές τις περιοχές. Σύμφωνα με έρευνα του Εθνικού Αστεροσκοπείου Αθηνών, την περίοδο 2000–2020 καταγράφηκαν στην Αττική συνολικά 112 πλημμυρικά επεισόδια. Από αυτά, τα 73, δηλαδή περίπου το 65%, επηρέασαν την Αθήνα, τον Πειραιά και τα προάστια, ενώ 27 σημειώθηκαν στην Ανατολική Αττική και 12 στη Δυτική.
Συνολικά, οι πλημμύρες αυτής της περιόδου κόστισαν τη ζωή σε 38 ανθρώπους. Η πλέον πολύνεκρη καταστροφή ήταν εκείνη της Μάνδρας, τον Νοέμβριο του 2017, με 24 θύματα.
Ο κίνδυνος σε Εύβοια και νησιά
Η Εύβοια βρίσκεται ξανά στο επίκεντρο, έχοντας αντιμετωπίσει επανειλημμένα σοβαρά πλημμυρικά φαινόμενα. Στους αναθεωρημένους χάρτες περιλαμβάνονται οι περιοχές των Ψαχνών και των Πολιτικών, η λεκάνη του Κηρέα, ο Μανικιάτης, ο Σαρανταπόταμος και χαμηλές περιοχές της βόρειας Εύβοιας.
Η κακοκαιρία «Θάλεια» τον Αύγουστο του 2020 είχε προκαλέσει εκτεταμένες καταστροφές και τον θάνατο οκτώ ανθρώπων, κυρίως σε περιοχές της κεντρικής Εύβοιας.
Στα νησιά, οι ζώνες υψηλού κινδύνου περιλαμβάνουν περιοχές της Ρόδου, όπως τη Μαλώνα, την Κάλαθο και τα Αφάντου, αλλά και χαμηλές εκτάσεις κοντά στην πόλη της Ρόδου. Αντίστοιχες ζώνες έχουν προσδιοριστεί στην Κω, στη Νάξο, στη Σάμο, στη Χίο και στη Λέσβο. Στην Κρήτη, ο κίνδυνος αφορά μεταξύ άλλων χαμηλές περιοχές του Ηρακλείου και των Χανίων, τη λεκάνη του Γεροπόταμου και περιοχές της Ιεράπετρας.
Το κόστος των πλημμυρών και η κλιματική αλλαγή
Οι επιπτώσεις των πλημμυρών δεν περιορίζονται στα ελληνικά σύνορα. Σύμφωνα με τον Ευρωπαϊκό Οργανισμό Περιβάλλοντος, τα ακραία καιρικά και κλιματικά φαινόμενα προκάλεσαν στην Ευρωπαϊκή Ένωση εκτιμώμενες οικονομικές απώλειες 822 δισ. ευρώ την περίοδο 1980–2024. Οι πλημμύρες αντιστοιχούσαν στο 47% αυτών των απωλειών, επιφέροντας την μεγαλύτερη οικονομική ζημιά. Παράλληλα, περίπου 53 εκατομμύρια άνθρωποι στην Ευρώπη ζουν σε περιοχές εκτεθειμένες σε πλημμύρες, αριθμός που αντιστοιχεί περίπου στο 12% του ευρωπαϊκού πληθυσμού.
Έρευνα του World Weather Attribution για τις καταστροφικές βροχοπτώσεις του Σεπτεμβρίου 2023 εκτίμησε ότι η ανθρωπογενής κλιματική αλλαγή μπορεί να έχει προκαλέσει ακραία επεισόδια στην ευρύτερη περιοχή Ελλάδας, Βουλγαρίας και Τουρκίας έως δέκα φορές πιθανότερα και έως 40% εντονότερα.
Ανθεκτικότητα εν αμφιβόλω
Στη νεότερη ευρωπαϊκή έκθεση για την κλιματική ανθεκτικότητα, που δημοσιεύθηκε τον Ιούνιο του 2026, ο Ευρωπαϊκός Οργανισμός Περιβάλλοντος διαπιστώνει ότι, παρά την πρόοδο στον σχεδιασμό μέτρων προσαρμογής, εξακολουθούν να υπάρχουν σημαντικά κενά στην εφαρμογή, στη χρηματοδότηση και στην αξιολόγηση της αποτελεσματικότητάς τους.
Από τη Μάνδρα και τη Θεσσαλία μέχρι την Εύβοια, οι μεγάλες πλημμύρες των προηγούμενων ετών έχουν ήδη καταδείξει τι μπορεί να συμβεί όταν μια ακραία βροχόπτωση συναντά μια ευάλωτη περιοχή.
Το ερώτημα, επομένως, δεν είναι μόνο αν γνωρίζουμε ποιες περιοχές κινδυνεύουν από πλημμύρες. Είναι και κατά πόσο αυτή η γνώση αξιοποιείται για την προστασία των κατοίκων, τον σχεδιασμό των πόλεων και την ανθεκτικότητα των υποδομών.
