«Λοιπόν, μεταδίδω live. Οκ. Θα αρχίσει να παίρνει τώρα ο αλγόριθμος. Του δίνεις λίγο μέχρι να δώσει ο αλγόριθμος και μετά θα γίνει ένας ψιλοχαμός…»
Ο Στράτος Σιουρδάκης, πρόεδρος της ελληνικής κοινότητας Αγίας Πετρούπολη (Λένινγκραντ επί Σοβιετικής Ενωσης) ξεκίνησε το απόγευμα της Κυριακής λάιβ μετάδοση από το δικηγορικό γραφείο της Μαρίας Γρατσία μεταφέροντας στο κοινό των social media τα τεκταινόμενα ενόψει της επίσημης ανακοίνωσης του κόμματος Καρυστιανού. Η εξοικείωσή του με τον τρόπο που λειτουργούν πολλαπλασιαστικά τα μέσα κοινωνικής δικτύωσης ήταν σαφής και πράγματι το μήνυμα πέρασε ως «κύμα» στις πλατφόρμες.
@greek_online_stratosa Ζούμε μια ιστορική στιγμή! Σήμερα υπογράφουμε την Ιδρυτική Διακήρυξη του Κινήματος της @mariakarystianou ✍️🕊#xekiname ♬ πρωτότυπος ήχος – 🇬🇷Στράτος ΣιουρδάκηςСтрáтос
Ο υπουργός Υγείας Αδωνις Γεωργιάδης πάντως, ήταν αυτός που συνέδεσε το γεγονός ότι σε έναν λογαριασμό του, ο κ. Σιουρδάκης γράφει το όνομά του και στα ρωσικά και συνέδεσε τη δράση των bots που είχαν ενεργοποιηθεί κατά χιλιάδες πριν από τις μεγάλες διαδηλώσεις για τα Τέμπη, στα τέλη του 2024 και στις αρχές του 2025.
Στη δράση αυτών των bots είχε αναφερθεί ο ίδιος ο πρωθυπουργός Κυριάκος Μητσοτάκης στη Βουλή λέγοντας ότι είχαν προέλευση από άλλη χώρα, ενώ λίγες ημέρες αργότερα, ο επικεφαλής της Εθνικής Κυβερνοασφάλειας, Μιχάλης Μπλέτσας είχαν προσδιορίσει ότι η χώρα προέλευσης ήταν η Ρωσία.
Με την εκτίμηση ότι η βεβαιωμένη από τις υπηρεσίες Δίωξης του Ηλεκτρονικού Εγκλήματος δραστηριότητα bots στα social media το διάστημα πριν από τις μεγάλες διαδηλώσεις για τα Τέμπη «πιθανόν προέρχεται από χώρες της αλλοδαπής» και στη διαπίστωση ότι, με δεδομένο το νομικό πλαίσιο εντός κι εκτός Ελλάδας, «μια ενδεχόμενη ποινική έρευνα δεν θα καταλήξει σε ταυτοποίηση των διαχειριστών των λογαριασμών», είχε κλείσει εσωτερικό σημείωμα της ΕΛ.ΑΣ. μετά την έρευνα για τη χρήση bots στις διαδικτυακές πλατφόρμες προ των παλλαϊκών συγκεντρώσεων για τα Τέμπη, το περιεχόμενο του οποίου είχε δημοσιοποιήσει το protothema.gr.
Ο ρόλος των bots στα Τέμπη και στην κρίση του Έβρου
Τα bots, ψεύτικοι λογαριασμοί που δημιουργούνται αλγοριθμικά σε διαδικτυακές πλατφόρμες, διακινούν συγκεκριμένο περιεχόμενο με στόχο να δημιουργήσουν ευνοϊκό ή δυσμενές περιβάλλον για συγκεκριμένες θέσεις ή πρόσωπα, να πολλαπλασιάσουν τον αντίκτυπο γεγονότων και επερχόμενων δράσεων και εντέλει να χειραγωγήσουν την κοινή γνώμη.
Οι Αρχές, διαπίστωσαν τότε συντονισμένη, ενορχηστρωμένη καμπάνια για τη διασπορά και την εδραίωση στην κοινή γνώμη συγκεκριμένων αντικυβερνητικών απόψεων για τη διερεύνηση του δυστυχήματος με θύματα 57 νέους ανθρώπους.
H χρήση bots για τη χειραγώγηση της κοινής γνώμης δεν ήταν κάτι που ήρθε τότε για πρώτη φορά στη σφαίρα της δημόσιας συζήτησης. Στην Ελλάδα η δράση τέτοιων λογαριασμών είχε διαπιστωθεί έντονα στη διάρκεια της μεταναστευτικής κρίσης στον Εβρο και στο διάστημα που ακολούθησε, χωρίς όμως τότε να αποτελέσει αντικείμενο εξαντλητικής έρευνας.
Διεθνώς πολύ έντονα συζητήθηκε μετά τις αμερικανικές εκλογές του 2016, όταν νικητής είχε αναδειχθεί ο Ντόναλντ Τραμπ. Είναι χαρακτηριστικό ότι δύο χρόνια μετά, το 2018, έγινε γνωστό ότι προ των εκλογών είχαν ενεργοποιηθεί άνω των 50.000 λογαριασμών που συνδέονταν με τη Ρωσία μόνο στο, τότε, Twitter. Οι λογαριασμοί αυτοί ανεστάλησαν, ωστόσο τα bots είχαν επιτελέσει ήδη τον σκοπό τους στη διάδοση ψευδών ειδήσεων, στην προώθηση συγκεκριμένων υποψηφίων και τη χειραγώγηση της πολιτικής ατζέντας.
Τι είναι τα bots
Τι είναι όμως με απλά λόγια τα bots και πώς πλέον διαμορφώνεται πολύ πιο γρήγορα από όσο μπορούμε να αντιληφθούμε ένα δυστοπικό περιβάλλον; Πρόκειται στην ουσία για ένα διαδικτυακό ρομπότ, ένα αυτόνομο πρόγραμμα στο Διαδίκτυο που μπορεί να αλληλεπιδρά με συστήματα ή χρήστες, πρακτικά είναι αυτοματοποιημένοι λογαριασμοί στα μέσα κοινωνικής δικτύωσης.
Πώς μπορεί όμως να γίνει διακριτός από μη ειδήμονες ένας λογαριασμός bot; Σύμφωνα με τους ειδικούς, σύντομα θα είναι εξαιρετικά δύσκολο να τους εντοπίσουν ακόμη και εκείνοι, αφού πλέον οι μηχανές μαθαίνουν, εξελίσσονται, προσαρμόζονται και διαμορφώνουν χαρακτηριστικό, άλλωστε, το παράδειγμα της ακύρωσης του πρώτου γύρου των εκλογών στη Ρουμανία (η ακύρωση έγινε στις αρχές του περασμένου Δεκεμβρίου), καθώς διαπιστώθηκε η χειραγώγηση του εκλογικού αποτελέσματος υπέρ του Καλίν Γκεοργκέσκου, ακροδεξιού υποψηφίου, που μόλις έναν μήνα πριν από τις εκλογές που διεξήχθησαν στις 24 Νοεμβρίου ήταν σχεδόν άγνωστος στη χώρα του.
Οι υπηρεσίες πληροφοριών της χώρας είχαν καταλήξει στο συμπέρασμα ότι είχαν εμπλακεί κρατικοί και μη κρατικοί παράγοντες στις εκλογές, αλλά έδειξαν τη Ρωσία ως υπεύθυνη για μια σειρά υβριδικών επιθέσεων.
Πώς θα αντιληφθείτε ότι είναι bots
Πάντως, σύμφωνα με την Ελληνική Αστυνομία οι αυτοματοποιημένοι λογαριασμοί έχουν χαρακτηριστικά που πρέπει να βάλουν τους πολίτες σε υποψίες: κάνουν πολλές αναρτήσεις, πολύ λίγα likes, δεν λειτουργούν σε «φυσιολογικές-ανθρώπινες» ώρες, δεν έχουν πρωτότυπο περιεχόμενο, είναι αταίριαστος ή περίεργος ο αριθμός των ακολούθων με βάση τον αριθμό που ακολουθείται (following – followers ratio), έχουν προφίλ ημιτελή, π.χ. δεν υπάρχει φωτογραφία ή βιογραφικό, ενώ εμφανίζουν τυπικά ονόματα χρήστη και ψευδώνυμα (πολύ συχνά έχουν ονοματεπώνυμο ακολουθούμενο από αριθμούς).
Στην καμπάνια προ των διαδηλώσεων για τα Τέμπη, η Δίωξη Ηλεκτρονικού Εγκλήματος είχε αναζητήσει τις νομικές δυνατότητες για την ποινική διερεύνηση και τον εντοπισμό των διαχειριστών λογαριασμών bots – αν και δεν είναι σαφές ποιο αδίκημα θα μπορούσε να στοιχειοθετηθεί, αφού, όπως επισημαίνεται, τα μηνύματα των bots κινούνται στο όριο της νομιμότητας.
Η Δίωξη Ηλεκτρονικού Εγκλήματος διαπίστωσε, ωστόσο, και το τονίζει στην έκθεσή της, ότι πρακτικά μια ενδεχόμενη ποινική έρευνα δεν θα κατέληγε σε ταυτοποίηση των διαχειριστών των λογαριασμών και αυτό δεν οφείλεται στην ελληνική νομοθεσία παρά σε ό,τι ισχύει διεθνώς και διέπει τη λειτουργία των πλατφορμών κοινωνικής δικτύωσης.
Πρόκειται για ομολογία αδυναμίας προστασίας του κοινωνικού συνόλου από ψευδείς ειδήσεις και μηχανισμούς χειραγώγησης της κοινής γνώμης; Η απάντηση μπορεί να είναι βεβαίως «ναι», αλλά παράλληλα δείχνει και προς ένα ακόμη πιο δυστοπικό μέλλον.
Η έκθεση της Δίωξης
Πώς εξηγεί η Αστυνομία την αδυναμία αυτή; Αναφέρεται χαρακτηριστικά στην έκθεση της Δίωξης: Προκειμένου να γίνει διαδικτυακή διερεύνηση και να δοθούν διαχειριστικά στοιχεία ταυτοποίησης των λογαριασμών απαιτείται η διενέργεια προκαταρκτικής εξέτασης ή προανάκρισης ώστε να εκδοθεί εισαγγελική παραγγελία, απευθυνόμενη προς την εκάστοτε εταιρεία (Meta, X, TikTok). Οι εταιρείες αυτές όμως ακολουθούν διαφορετικές πολιτικές ως προς τη χορήγηση στοιχείων ταυτοποίησης των λογαριασμών. Ενδεικτικά, η Meta εξετάζει κάθε φορά το αίτημα που πρέπει να ακολουθείται από εισαγγελική παραγγελία και αναλόγως της σοβαρότητας του αδικήματος ενδέχεται να χορηγήσει στοιχεία. Σε περίπτωση που τα στοιχεία αφορούν χρήστες εκτός Ελλάδας (όπως ενδεχομένως και στην υπόθεση των bots προ των συλλαλητηρίων για τα Τέμπη), δεν χορηγεί στοιχεία λόγω αναρμοδιότητας.
Η πλατφόρμα Χ τις περισσότερες φορές αρνείται να χορηγήσει στοιχεία και απαιτεί την έκδοση και αποστολή αιτήματος δικαστικής συνδρομής.
Πηγή: protothema.gr
