Εθισμένος στο TikTok ένας στους δύο νέους σήμερα

Καμπανάκι κινδύνου ότι απαιτείται να αντιμετωπιστεί άμεσα το φαινόμενο εθισμού των νέων στα μέσα κοινωνικής δικτύωσης ηχεί ο δρ. κοινωνιολόγος Βασίλης Ντακούμης. Ερευνα του Εργαστηρίου Κλινικής Επιδημιολογίας του Εθνικού και Καποδιστριακού Πανεπιστημίου Αθηνών που δημοσιεύτηκε τις προηγούμενες μέρες, έδειξε ότι στην Ελλάδα ένας στους δύο νέους εμφανίζει ενδείξεις εθισμού στο TikTok, ενώ έξι στους δέκα παρουσιάζουν συμπτώματα κλινικής κατάθλιψης.

Ο κ. Ντακούμης κάνει λόγο για ένα ιδιαίτερα ανησυχητικό κοινωνικό φαινόμενο, κληθείς να σχολιάσει τα αποτελέσματα της έρευνας.

Προχωρώντας σε μία κοινωνιολογική προσέγγιση λέει: «Το ζήτημα δεν αφορά απλώς την υπερβολική χρήση μιας ψηφιακής εφαρμογής ή την ατομική αδυναμία αυτοελέγχου. Αναδεικνύει βαθύτερες κοινωνικές μεταβολές που σχετίζονται με την κοινωνικοποίηση των νέων, τη συγκρότηση της ταυτότητάς τους, τις διαπροσωπικές σχέσεις, την αυτοεκτίμηση και την ψυχική τους ευημερία», σημειώνει.

Το TikTok ως νέος μηχανισμός κοινωνικοποίησης

Το TikTok δεν αποτελεί απλώς ένα μέσο ψυχαγωγίας. Ο κ. Ντακούμης επισημαίνει ότι έχει εξελιχθεί σε έναν ισχυρό μηχανισμό κοινωνικοποίησης, μέσα από τον οποίο οι νέοι διαμορφώνουν πρότυπα συμπεριφοράς και εμφάνισης, αναζητούν κοινωνική αποδοχή και επιβεβαίωση, συγκρίνουν τον εαυτό τους με τους άλλους, υιοθετούν αντιλήψεις, αξίες και καταναλωτικές συνήθειες και δημιουργούν μια ψηφιακή ταυτότητα, συχνά διαφορετική από την πραγματική τους προσωπικότητα.

«Η κοινωνικοποίηση, η οποία παραδοσιακά πραγματοποιούνταν κυρίως μέσα στην οικογένεια, στο σχολείο και στις ομάδες συνομηλίκων, πραγματοποιείται πλέον σε σημαντικό βαθμό και μέσα από ψηφιακές πλατφόρμες.

Αυτό σημαίνει ότι η διαμόρφωση της προσωπικότητας των νέων επηρεάζεται όλο και περισσότερο από αλγοριθμικά συστήματα, τα οποία επιλέγουν τι θα δουν, τι θα ακούσουν και σε ποια πρότυπα θα εκτεθούν», επισημαίνει.

Η κοινωνική σύγκριση και η κρίση της αυτοεικόνας

Ένα από τα σημαντικότερα κοινωνιολογικά ζητήματα που συνδέονται με τη χρήση του TikTok είναι η διαρκής κοινωνική σύγκριση.

Οι νέοι εκτίθενται καθημερινά σε εικόνες ανθρώπων που παρουσιάζουν μια φαινομενικά τέλεια ζωή: ιδανική εμφάνιση, οικονομική άνεση, δημοτικότητα, επιτυχία και κοινωνική αναγνώριση, σύμφωνα με τον δρ. κοινωνιολόγο.

Η συνεχής έκθεση σε αυτά τα πρότυπα μπορεί να δημιουργήσει, σύμφωνα με τον ίδιο, «αίσθημα μειονεξίας και προσωπικής ανεπάρκειας, αμφισβήτηση της εξωτερικής εμφάνισης και της προσωπικής αξίας, φόβο κοινωνικού αποκλεισμού (FOMO), ανάγκη διαρκούς επιβεβαίωσης μέσω των likes και των σχολίων και απογοήτευση από την απόσταση ανάμεσα στην πραγματική ζωή και στην ψηφιακή εικόνα.

Ο νέος δεν συγκρίνει πλέον τον εαυτό του μόνο με τους φίλους ή τους συμμαθητές του, αλλά με χιλιάδες ανθρώπους που προβάλλουν επιλεγμένες και συχνά εξιδανικευμένες πλευρές της ζωής τους.

Έτσι, η προσωπική αυτοεκτίμηση κινδυνεύει να εξαρτηθεί από εξωτερικούς δείκτες αποδοχής» εξηγεί.

Κοινωνική αποδιοργάνωση και ανομία

Η κοινωνική συνοχή και η ένταξη του ατόμου σε συλλογικές δομές αποτελούν βασικές προϋποθέσεις κοινωνικής ισορροπίας.

«Στη σύγχρονη ψηφιακή πραγματικότητα παρατηρούμε μια αντίφαση: οι νέοι είναι περισσότερο συνδεδεμένοι τεχνολογικά, αλλά αυτό δεν σημαίνει ότι αισθάνονται περισσότερο κοινωνικά ενταγμένοι.

Η αποδυνάμωση των ουσιαστικών κοινωνικών δεσμών, η απουσία σταθερών προτύπων και η αναζήτηση αποδοχής μέσα από ψηφιακές κοινότητες μπορούν να ενισχύσουν αισθήματα απομόνωσης και κοινωνικής ανασφάλειας», τονίζει ο ίδιος.

Η παρουσίαση του εαυτού στην κοινωνική ζωή

Το άτομο παρουσιάζει διαφορετικές όψεις του εαυτού του ανάλογα με το κοινωνικό περιβάλλον και το ακροατήριο.

Ο κ. Ντακούμης, λέει ότι «το TikTok αποτελεί μια σύγχρονη ψηφιακή σκηνή, όπου ο νέος καλείται να κατασκευάσει και να παρουσιάσει μια ελκυστική κοινωνική ταυτότητα.

Η αποδοχή αυτής της ταυτότητας μετριέται συχνά με αριθμούς: προβολές, likes, followers και σχόλια.

Το πρόβλημα αρχίζει όταν η ψηφιακή αναγνώριση υποκαθιστά την προσωπική αυτοεκτίμηση και ο νέος αισθάνεται ότι πρέπει διαρκώς να αποδεικνύει την αξία του».

Κοινωνική πίεση και απόκλιση

Η κοινωνία προβάλλει ως επιθυμητούς στόχους τη δημοτικότητα, την επιτυχία, τον πλούτο και την αναγνωρισιμότητα.

«Οι νέοι, παρακολουθώντας καθημερινά πρόσωπα που εμφανίζονται να έχουν κατακτήσει αυτούς τους στόχους, μπορεί να βιώνουν έντονη πίεση να επιτύχουν αντίστοιχη κοινωνική αναγνώριση.

Όταν η πραγματικότητα δεν ανταποκρίνεται στις προσδοκίες, μπορεί να εμφανιστούν απογοήτευση, ματαίωση και αισθήματα αποτυχίας», σημειώνει.

Συμβολικό κεφάλαιο και κοινωνική αναγνώριση

Στο ψηφιακό περιβάλλον οι ακόλουθοι, εξηγεί ο ίδιος, «οι προβολές και τα likes λειτουργούν ως μορφές συμβολικής αναγνώρισης και κοινωνικού κύρους.

Η δημοτικότητα μετατρέπεται σε ένα είδος ψηφιακού κεφαλαίου, το οποίο μπορεί να επηρεάσει τον τρόπο με τον οποίο ο νέος αντιλαμβάνεται τη θέση του στην κοινωνία.

Η προσωπική αξία κινδυνεύει έτσι να ταυτιστεί με την ψηφιακή απήχηση».

Από την κοινωνική σύνδεση στην κοινωνική απομόνωση

Η ιδιαίτερη ανησυχία προκαλείται από τη σύνδεση της προβληματικής χρήσης των κοινωνικών δικτύων με την ψυχική υγεία.

Ο κ. Ντακούμης λέει ότι η παρατεταμένη χρήση μπορεί να συνδέεται με διαταραχές του ύπνου και ανατροπή του καθημερινού προγράμματος, αυξημένο άγχος και συναισθηματική ένταση, αίσθημα μοναξιάς παρά τη συνεχή ψηφιακή επικοινωνία, μειωμένη συγκέντρωση και δυσκολία διατήρησης της προσοχής και συμπτώματα κατάθλιψης και χαμηλής αυτοεκτίμησης.

«Είναι σημαντικό να επισημανθεί ότι η συσχέτιση δεν αποδεικνύει από μόνη της αιτιώδη σχέση. Δεν σημαίνει ότι το TikTok προκαλεί αναγκαστικά κατάθλιψη. Είναι επίσης πιθανό νέοι που αντιμετωπίζουν ήδη ψυχολογικές δυσκολίες να αναζητούν περισσότερο καταφύγιο στις ψηφιακές πλατφόρμες.

Επομένως, το ζήτημα πρέπει να αντιμετωπίζεται ως σύνθετο κοινωνικό και ψυχοκοινωνικό φαινόμενο», σημειώνει ο δρ. κοινωνιολόγος.

Η ευθύνη της οικογένειας, του σχολείου και της πολιτείας

Η αντιμετώπιση του φαινομένου δεν μπορεί να περιορίζεται σε απαγορεύσεις ή σε συστάσεις προς τους νέους να μειώσουν τον χρόνο χρήσης του κινητού τους.

Ο κ. Ντακούμης λέει ότι απαιτείται μια ολοκληρωμένη κοινωνική παρέμβαση.

«Η οικογένεια: Οφείλει να ενισχύσει την επικοινωνία, τη συναισθηματική υποστήριξη και την ανάπτυξη υγιών σχέσεων με τα παιδιά.

Το σχολείο: Χρειάζεται να εντάξει την ψηφιακή παιδεία, την κριτική σκέψη και την πρόληψη του διαδικτυακού εθισμού στην εκπαιδευτική διαδικασία.

Η πολιτεία: Οφείλει να αναπτύξει πολιτικές προστασίας των ανηλίκων, να ενισχύσει τις υπηρεσίες ψυχικής υγείας και να διασφαλίσει μεγαλύτερη διαφάνεια στη λειτουργία των ψηφιακών πλατφορμών.

Οι ίδιες οι ψηφιακές πλατφόρμες: Πρέπει να αναλάβουν ουσιαστική ευθύνη για τον σχεδιασμό των αλγορίθμων, την προστασία των ανηλίκων και τον περιορισμό πρακτικών που ενθαρρύνουν την καταναγκαστική χρήση» αναφέρει.

Η κοινωνία χρειάζεται να επαναπροσδιορίσει τις προτεραιότητές της

Τα στοιχεία που παρουσιάζονται για τη χρήση του TikTok από τους νέους στην Ελλάδα αποτελούν αφορμή για έναν ευρύτερο κοινωνικό προβληματισμό.

Ο κ. Ντακούμης σημειώνει ότι «η κοινωνιολογική ανάγνωση οδηγεί σε ένα ουσιαστικό συμπέρασμα: δεν μπορούμε να αποδίδουμε όλα τα προβλήματα ψυχικής υγείας των νέων στην ατομική συμπεριφορά τους, αγνοώντας τις κοινωνικές συνθήκες μέσα στις οποίες μεγαλώνουν.

Χρειάζεται να εξετάσουμε την οικογένεια, το εκπαιδευτικό σύστημα, τις κοινωνικές ανισότητες, την οικονομική ανασφάλεια, την κρίση των διαπροσωπικών σχέσεων και την εμπορευματοποίηση της ανθρώπινης προσοχής.

Η προστασία της ψυχικής υγείας των νέων δεν είναι αποκλειστικά ιατρικό ζήτημα. Είναι ζήτημα κοινωνικής πολιτικής, παιδείας, κοινωνικής συνοχής και συλλογικής ευθύνης.

Μια κοινωνία δεν μπορεί να θεωρεί ότι προοδεύει τεχνολογικά, όταν αδυνατεί να εξασφαλίσει στους νέους της τις προϋποθέσεις για μια ισορροπημένη, δημιουργική και υγιή ζωή», καταλήγει.