«Βουλιάζουν» από κρατούμενους οι δύο φυλακές του Βόλου, που πλέον η πληρότητα έχει φτάσει σε δυσθεώρητα νούμερα. Στο Σωφρονιστικό Κατάστημα Νέων Βόλου η πληρότητα ανέρχεται στο 244,44% και στις αγροτικές φυλακές της Κασσαβέτειας στο 115,33%. Τα στοιχεία της Γενικής Γραμματείας Αντιεγκληματικής Πολιτικής είναι χαρακτηριστικά του χάους που επικρατεί στις ελληνικές φυλακές, όπου κρατούμενοι, σύμφωνα με πληροφορίες, αναγκάζονται να κοιμούνται έως και 12 άτομα μαζί σε έναν θάλαμο.
Μια αναλυτική κατάσταση για τις φυλακές της χώρας παρουσίασε με ανάρτησή του ο αναπληρωτής καθηγητής της Νομικής Σχολής του ΔΠΘ, Κώστας Κοσμάτος. Σύμφωνα με τα στοιχεία που παραθέτει η αυγή του 2026 βρίσκει τις φυλακές με 13.583 κρατουμένους, την ώρα που οι διαθέσιμες θέσεις παραμένουν καθηλωμένες στις 10.763. Πρόκειται για μια αύξηση που αγγίζει το 30% από το 2016, όταν ο αριθμός των κρατουμένων ήταν 9.611.
Η εικόνα στον Βόλο
Τα στοιχεία της γ.γ. Αντιεγκληματικής Πολιτικής στις 2 Ιανουαρίου είναι πολύ χαρακτηριστικά.
Στον Βόλο, οι επιπλέον κρατούμενοι ανέρχονται σε 120 άτομα. Συγκεκριμένα, στο Ειδικό Σωφρονιστικό Κατάστημα Νέων, οι θέσεις είναι μόλις 54, αντ’ αυτού, όμως, υπάρχουν 132 κρατούμενοι, δηλαδή 78 περισσότεροι. Η πληρότητα φτάνει στο 244,44%.
Αντίστοιχα, στο Ειδικό Αγροτικό Σωφρονιστικό Κατάστημα Νέων Κασσαβέτειας, προβλέπονται – και έχουν καλυφθεί – 274 θέσεις κρατουμένων. Αντ’ αυτού, οι κρατούμενοι ανέρχονται σε 316, δηλαδή είναι 42 περισσότεροι και η πληρότητα φτάνει στο 115,33%.
Στην υπόλοιπη Θεσσαλία η πληρότητα στο Κατάστημα Κράτησης Τρικάλων φτάνει το 121,5% και στο Σωφρονιστικό Κατάστημα Λάρισας το 137,91%.
Αυξητική τάση από το 2024
Ο κ. Κοσμάτος παρατηρεί πως ο αριθμός των κρατουμένων στα ελληνικά σωφρονιστικά καταστήματα την τελευταία δεκαετία εμφανίζει σε γενικές γραμμές τις εξής τάσεις:
-τα έτη 2016-2017 εμφανίζεται ο χαμηλότερος συνολικός αριθμός κρατουμένων, ο οποίος φαίνεται συμβατός με τη χωρητικότητα των σωφρονιστικών καταστημάτων,
-από το 2018 έως το 2020 (1/1/2021) εμφανίζεται μια σταθερή αυξητική τάση της τάξης των 500-700 κρατουμένων κατ’ ανώτατο όριο κατά έτος,
-από το 2021 μέχρι και το έτος 2023 (1/1/2024) εμφανίζεται σταθερή μειούμενη τάση των 300-500 κρατουμένων κατ’ ανώτατο όριο κατ’ έτος,
-από το 2024 μέχρι σήμερα εμφανίζεται έντονη αυξητική τάση, με κορύφωση το 2025 (1/1/2026).
Τα έτη 2024 και 2025 εμφανίζουν τη μεγαλύτερη αύξηση κρατουμένων ανά έτος και με αξιοσημείωτη διαφορά όλη την τελευταία δεκαετία. Οι 13.583 κρατούμενοι που καταγράφονται στις 1/1/2026 για το έτος 2025 είναι κατά 2.099 περισσότεροι από την 1/1/2025 για το έτος 2024 (1/1/2025) και κατά 3.341 περισσότεροι για το έτος 2023 (1/12/2024).
Η κατά τα παραπάνω αύξηση των κρατουμένων που σημειώθηκε δεν είναι ανάλογη ούτε αντιστοιχεί στην χωρητικότητα των σωφρονιστικών μας καταστημάτων, η οποία κατά την τελευταία δεκαετία περιλαμβάνει σταθερά 10.763 θέσεις.
Το σύνολο σχεδόν των σωφρονιστικών καταστημάτων της χώρας (πλην των αγροτικών και θεραπευτικών καταστημάτων, για τα οποία με το Ν 4985/2022 προβλέφθηκαν αυστηρότερες προϋποθέσεις μεταγωγής) διακρίνεται για υπερπληθυσμό, που στην πλειοψηφία του αγγίζει ή και ξεπερνά το 200% της χωρητικότητάς τους (π.χ. το Σωφρονιστικό Κατάστημα Τρίπολης με 226,4%). Για να γίνει κατανοητή η κατά τα παραπάνω αύξηση των κρατουμένων κατά την τελευταία διετία, μπορεί κανείς να σκεφθεί ότι αντιστοιχεί και υπερκαλύπτει για επάνδρωση δύο νέων σωφρονιστικών καταστημάτων το 2024 (με χωρητικότητα 500 περίπου κρατουμένων, αντίστοιχη δηλαδή με Σωφρονιστικό Κατάστημα Λάρισας) και άλλων τεσσάρων νέων σωφρονιστικών καταστημάτων το 2025.
Αυξήθηκαν και οι ανήλικοι κρατούμενοι
Επιπλέον, ο κ. Κοσμάτος παρατηρεί πως εντυπωσιακή είναι και η αύξηση των ανηλίκων κρατουμένων τη διετία 2024-2025. Είναι ενδεικτικό ότι οι ανήλικοι κρατούμενοι από 30 που ήταν την 1/1/2024 έφτασαν τους 104 στις 1/1/2026. Το μεγαλύτερο ποσοστό υπερπλήρωσης (244,4%) παρατηρείται στο Ειδικό Σωφρονιστικό Κατάστημα Κράτησης Νέων.
Η αύξηση του αριθμού των κρατουμένων, ιδίως τα τελευταία έτη, εμφανίζεται ιδιαίτερα στις περιπτώσεις που έχει επιβληθεί ποινή φυλάκισης. Οι κρατούμενοι σε ποινή φυλάκισης στις 1/1/2016 ήταν 604, στις 1/1/2024 ήταν 1.797, στις 1/1/2025 ήταν 2.548 και στις 1/1/2026 ήταν 3.766. Πρόκειται για ετήσια αύξηση που ξεπερνά το 40% από το 2024 μέχρι σήμερα. Είναι, επίσης, χαρακτηριστικό ότι οι κρατούμενοι με ποινή φυλάκισης έως έξι μήνες σχεδόν διπλασιάζονται από το 2024 στο 2025 (2024: 122 / 2025: 247), ενώ είναι αξιοσημείωτη η αύξηση του αριθμού των κρατουμένων σε ποινές φυλάκισης από έξι μήνες έως ένα έτος (2024: 173 / 2025: 301 / 2026: 345 ) και από ένα έως δύο έτη (2024: 316 / 2025: 415 / 2026: 620).
Ευθύνεται η νομοθεσία;
Ο αναπληρωτής καθηγητής Νομικής του ΔΠΘ παρατηρεί στην ανάρτησή του ότι οι αλλαγές στην ποινική νομοθεσία, ιδίως με το Ν 5090/2024, αλλά και η άμεση και έντονη ενσωμάτωσή τους από τις εισαγγελικές και δικαστικές αρχές συνέβαλλαν καθοριστικά στο τελευταίο σωφρονιστικό αποτέλεσμα. Κατά τον ίδιο, σημαντικό ρόλο διαδραμάτισε η παγίωση στον δημόσιο λόγο του «θαύματος» που επιτελεί ο εγκλεισμός, ως της μόνης αποτελεσματικής αντεγκληματικής πολιτικής.
Ο κ. Κοσμάτος σημειώνει πως η αυστηροποίηση της ποινικής νομοθεσίας στο σύνολό της, με την αύξηση των πλαισίων των ποινών, το νομοθετικό προβάδισμα των φυλακτικών κυρώσεων, την αύξηση των προϋποθέσεων που οδηγεί στην κατ’ εξαίρεση εφαρμογή των εναλλακτικών μέτρων (όπως η αναστολή εκτέλεσης της ποινής, η παροχή κοινωφελούς εργασίας, η υφ’ όρον απόλυση), η αυστηροποίηση των προϋποθέσεων για υφ’ όρον απόλυση, η διεύρυνση των προϋποθέσεων για την επιβολή περιορισμού σε Ειδικό Κατάστημα Κράτησης Νέων, σηματοδοτεί ένα θεσμικό πλαίσιο που επιλέγει και προτάσσει την έκτιση των ποινών που επιβάλλονται από τα ποινικά δικαστήρια.
Περαιτέρω, η πολιτική της μηδενικής ανοχής απαιτεί τον εγκλεισμό στη φυλακή κάθε παραβάτη του νόμου, ακόμα και για τα εγκλήματα χαμηλής απαξίας.
Αντίστοιχα, κατά τον κ. Κοσμάτο, η δικαστική κρίση φαίνεται ότι ανταποκρίνεται στις παραπάνω νομοθετικές επιλογές και, όπως σημειώνει, η θέση αυτή είναι εμφανής στις περιπτώσεις των πλημμελημάτων, όπου η ραγδαία αύξηση των εκτιόμενων ποινών φυλάκισης την τελευταία διετία είναι αδιαμφισβήτητη.
Τέλος, η θεατότητα του εγκλεισμού στη φυλακή καθησυχάζει το κοινό και προσπαθεί να άρει τις ανασφάλειές του, συμβάλλοντας και ολοκληρώνοντας τον κύκλο του ποινικού λαϊκισμού, με την παγίωση στον δημόσιο λόγο νέων στερεοτύπων που στερούνται επιστημονικής τεκμηρίωσης.
Η συζήτηση για την αντιμετώπιση του ζητήματος του υπερπληθυσμού των φυλακών μόνο δεν είναι νέα στη χώρα μας. Αντίθετα, αποτελεί ένα σταθερό πρόβλημα στη διαχείριση του ποινικού φαινομένου και έχει λάβει από ετών διεθνείς διαστάσεις, καθώς το 2011 εκδόθηκε κατά της Ελλάδας «Δημόσια Δήλωση» της Επιτροπής Πρόληψης των Βασανιστηρίων (ΕΠΒ), η οποία έχει ενεργοποιηθεί μέχρι σήμερα για την Τουρκία, τη Ρωσική Ομοσπονδία, τη Βουλγαρία, το Βέλγιο και το Αζερμπαϊτζαν. Μάλιστα η «Δημόσια Δήλωση» σε βάρος της Ελλάδας φαίνεται ότι θα επαναληφθεί, καθώς η ΕΠΒ στην τελευταία Έκθεσή της (2022) κάνει λόγο για σταθερή επιδείνωση των συνθηκών διαβίωσης και μεταχείρισης των κρατουμένων κατά την τελευταία δεκαετία, σημειώνοντας ότι «…Η τρέχουσα κατάσταση στα καταστήματα κράτησης αποτελεί κακή εικόνα της Ελλάδας και έρχεται σε αντίθεση με τους ευρωπαϊκούς κανόνες και αξίες, όπως απαριθμούνται στους αναθεωρημένους Ευρωπαϊκούς Κανόνες Φυλακών του 2020…».
